Waarom bijna elke wijnstok in Europa op Amerikaanse wortels staat

In 1863 gingen in Pujaut, in de Gard, wijnstokken dood zonder dat iemand begreep waarom. Niet een paar, maar hele percelen. De bladeren verkleurden, de stok gaf geen druiven meer en het jaar daarna was hij weg. Het verschijnsel verplaatste zich, en overal waar het kwam bleef hetzelfde beeld achter.

Vijf jaar later vroegen wijnboeren uit Roquemaure de landbouwvereniging in Montpellier om hulp. Er ging een commissie op af met de botanicus Jules Emile Planchon, voorzitter Gaston Bazille en wijnboer Felix Sahut. Ze deden wat niemand voor hen had gedaan. In plaats van naar de bladeren te kijken groeven ze een stok op die nog half leefde, en ze vonden de wortels bedekt met kleine gele beestjes.

Het was een luis, meegekomen met wijnstokken uit Amerika. De commissie noemde hem eerst Rhizaphis vastatrix. Later werd dat Phylloxera vastatrix, en onder die naam staat hij nog altijd in de boeken. De Franse staat loofde ruim driehonderdduizend francs uit voor een middel ertegen. Dat middel kwam er niet.

Wat er wel kwam was een omweg. Amerikaanse wijnstokken gingen niet dood aan de luis, want ze waren ermee opgegroeid. Hun wortels konden ertegen, alleen smaakte hun druif nergens naar voor wie Europese wijn gewend was. De oplossing was om de twee te splitsen. De wortel Amerikaans, de stok erboven Europees, aan elkaar gezet met een ent.

Dat idee kreeg bijval noch applaus. Tegenstanders vonden dat je met Amerikaanse stokken juist meer ellende binnenhaalde, en de eerste oogsten van overgezette stokken waren niet om te drinken. Toch bleef er voor de meeste wijnboeren niets anders over, en in de jaren zeventig en tachtig van die eeuw ging het hele Franse wijngebied om. Dat herplanten heeft een eigen naam gekregen, reconstitution.

Daarmee is het geen geschiedenisles meer maar iets wat in je glas zit. De stok waar jouw druif aan groeide is boven de grond Europees en onder de grond Amerikaans. Dat geldt voor bijna heel Europa en voor het grootste deel van de wereld. Alleen op een paar plekken heeft de luis nooit voet aan de grond gekregen, Chili voorop, en daar groeien de stokken nog op hun eigen wortel.

Als je dit aan tafel vertelt, zeg er dan bij dat het niet om een ziekte van vroeger gaat. De luis is er nog. Hij wordt niet verslagen, hij wordt omzeild, en dat gebeurt nog elke keer dat er een nieuwe wijngaard wordt aangelegd.

Waar dit vandaan komt. De data, de namen en het bedrag staan in het overzicht van de Great French Wine Blight op en.wikipedia.org/wiki/Great_French_Wine_Blight, met de verwijzingen daaronder. Dat enten op Amerikaanse onderstam de eerste grootschalige biologische bestrijding in de landbouw was, en dat Chili en delen van Australie buiten schot bleven, staat in het overzichtsartikel over onderstammen van Nathalie Ollat op ives-openscience.eu/oiv2024_224_ollat.